"ચુપકે ચુપકે રાત દિન આંસુ બહાના યાદ હૈ "

(શાયર અમૃત ઘાયલની સ્મૃતિમાં ગઝલ વિષે આજે થોડીક ગંભીર વાતો કરીએ એ જ એમનું સ્મૃતિતર્પણ છે. ઘાયલ સાહેબ સાથે માં ઘરની બાલ્કનીમાં આખી રાત બેસીને ખૂબ ગઝલ ચર્ચા કરી છે. કવિ મકરંદ દવેને ફળિયે તો ઘાયલ સાહેબ મોકળા દિલથી ગઝલો સંભળાવતા હતા આ બધી સ્મૃતિઓ તાજી થાય છે. તો વાંચો ઘાયલની સ્મૃતિમાં ગઝલની આ ગંભીર વાતો ) ગઝલમાં શબ્દનું વજન મહત્વનું છે. દાખલા તરીકે " મોહોબ્બત "શબ્દમાં પાંચ માત્રા છે અને "મુહ્બ્બત "શબ્દમાં પણ પાંચ માત્રા છે પણ ઉર્દુ અને ફારસીમાં આ બેય શબ્દનું પૃથ્થકરણ શેરની પ્રકૃતિ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે આ શબ્દનું પૃથ્થકરણ અરબી-ફારસી-ઉર્દૂ પ્રમાણે કરીએ તો "અર્કાત" "મફઉલાતું " "મફઉલુ " થાય એટલે કે 2+2+3 અથવા 2+3 એવી સાથ અથવા પાંચ માત્રા થાય છે.હવે આ બેય પૃથ્થકરણ શાસ્ત્ર્સમત છે.બીજું તમે હસરત મોહાનીએ 1913માં લખેલી આ ગઝલ તો સાંભળી જ હશે : "ચુપકે ચુપકે રાત દિન આંસુ બહાના યાદ હૈ " હવે આ ગઝલનું છંદ મુજબ પૃથ્થકરણ કરીએ તો "ચુપકે ચુપકે -રાત દિનઆ --સુબહાના -યાદ હૈ " જેવું પંક્તિ સ્વરૂપ હાથ લાગે છે માત્રાની આંકડાવારીમાં 7+7+7+5 માત્રા થાય છે પણ "ચુપકે ચુપકે "ઉર્દૂમાં આઠને બદલે સાત માત્રા ધારણ કરે છે.ભારતીય છંદશાસ્ત્રમાં આવી આવી લવચિકતા નથી ઉર્દૂ એ ભારતીય ભાષા છે એટલે એના અનેક છંદ ભારતીય છંદશાસ્ત્ર અનુસાર વાપરવામાં આવ્યા છે.ઉર્દૂ ભાષાનું વ્યાકરણ હિન્દી પ્રમાણે છે પરંતુ છંદશાસ્ત્ર અરબી-ફારસી અનુસાર છે પરંતુ એ ભૂલવા જેવું નથી કે અરબી-ફારસી છંદશાસ્ત્રમાં પણ ઘણો તફાવત છે. ફારસીની મૂળ ભાષા "પહેલવી"છે અને એની મૂળ ભાષા "અવેસ્તા "છે હવે "અવેસ્તા " એ ઇન્ડો-આર્યન ભાષા છે પણ આશ્ચર્યની વાત છે કે વૈદિક છંદશાસ્ત્ર અને અરબી છંદશાસ્ત્ર " ઉચ્ચારાનુંગામી "છંદશાસ્ત્ર છે.વૈદિક સામગાનમાં ઋચાની સંપૂર્ણ અક્ષર સંખ્યા વેદકાલીન છંદનું પરિણામ છે.આ વૈદિક છંદોના ચરણમાં એક કે બે અક્ષર ઓછા હોય અથવા એક કે બે અક્ષર વધારે હોય શકે છે વૈદિક યુગના છંદ ફક્ત અક્ષર સંખ્યા ઉપર નિર્ભર છે એમાં "ગણો "નું વિધાન નથી અરબીમાં " મફઇલુન"સપ્તમાંત્રિક છે અને "મફાઅલુંન "તેમ જ "મફાઇલુ "ની ફક્ત છ માત્રા છે.આ બન્ને રૂપને શાસ્ત્ર્સમત ગણવામાં આવ્યા છે.મજાની વાત તો એ છે કે વેદઋચા ઉચ્ચાનુંગત છે અને પવિત્ર કુરાનની તિલાવત પણ ઉચ્ચાનુંગત છે. વેદ અને કુરાનમાં ઘણું સામ્ય છે પણ લોકોમાં વિષમતા છે ગઝલમાં "તગજ્જુલ" અનિવાર્ય છે. ગઝલના પ્રત્યેક શેરમાં "રંગે -તગજ્જુલ " એટલે કે "પ્રસાદગુણ "હોય તો શેરિયત ( કાવ્યત્વ ) આપોઆપ પ્રગટે છે. આ બધી ગઝલની ગહન ચર્ચા છે અંતમાં એક મજાની વાતથી આ ગહન પીરિયડ પૂરો કરીએ દિલ્હીના બાદશાહ બહાદુરશાહ "ઝફર"ને અંગ્રેજોએ 1857માં પકડીને રંગૂન મોકલી દીધા હવે બહાદુરશાહની ચોકી કરતો અંગ્રેજ સૈનિક ઉર્દુ ગઝલનો જાણકાર અને પ્રેમી હતો. આ સૈનિકે બહાદુરશાહને ચીડવવા માટે એક શેર કહ્યો : "દમે દમમે દમ નહી, અબ ખૈર માંગો જાન કી, અય ઝફર બસ હો ચૂકી શમશીર હિન્દુસ્તાન કી " અર્થાંત "ઝફર હવે તું તારા પ્રાણની કાળજી રાખ, હિન્દુસ્તાનની તલવારો બહુ થાકી ગઈ છે "પણ બહાદુરશાહ ઝફર કાઈ ગાંજ્યા જાય એવા નહોતા એણે તરત જ એક સામો શેર ફટકારીને પેલા અગ્રેજને જડબાતોડ જવાબ આપ્યો : "હિન્દીઓમે બૂ રહેગી જબતલક ઈમાનકી, તખ્તે લંડન પર ચલેગી તેગ હિંદુસ્તાનકી"ઝફર"નો આ શેર એના છંદોવિધાનને કારણે ચોટદાર બન્યો છે.

Views: 409

Comment

You need to be a member of Facestorys.com to add comments!

Join Facestorys.com

Blog Posts

શું? આ છે જિંદગી !

Posted by Sonu on October 15, 2020 at 7:36pm 0 Comments

મૃગ તરસે જળ દોડી દોડી હાથધર્યું ઝાંઝવાનીર, માનવ ભૂખ્યો પ્રેમનો મથામણ કરી પામ્યો વહેમ 

શું? આ છે જિંદગી !

રોણુ જન્મ ને મરણ સમયે સમાન મનોવ્યથા, આંતરીક ગુપશુપ ચાલી રહી ભીતર

શુ ? આ છે જિંદગી !

રાજકુમારો ને મહેલોના સપનામાં  રાચતા, આંખો ખુલી અરે ! આતો મૃગજળસમું સ્વપ્નલોક

શુ? આ છે જિંદગી !

મુખપર હસી ઠીઠોલી, મનમાં કરોડો તરંગ ઉછળે! વિચારે તો જાણે ઘેરો ઘાલ્યો

શુ? આ છે જિંદગી !

ભોરથતા આશબંધણીકાલે નહીતો આજે, હશે પિયુ સંગ સ્નેહમિલન પણ આતો…

Continue

तुझको लिखती रहूंगी मैं !

Posted by Jasmine Singh on October 15, 2020 at 1:22am 0 Comments

तुझे लिखती रहूंगी मैं

तेरे प्यार की स्याही में

अपनी कलम को डुबो कर

इस ज़िंदगी के पन्नों पे

तेरे साथ जिये लम्हों को

कविताओं में बुनकर

तुझको लिखती रहूंगी मैं

तुझको जीती रहूंगी मैं

तू वो है जो मेरे साथ है

और मेरे बाद भी रहेगा

कभी किसी के होठों में हंसेगा

किसी की आंखों से बहेगा

किसी अलमारी के पुराने

दराज की खुशबु में महकेगा

किसी की आंखों की गहराई

जब जब मेरे शब्दों में उतरेगी

तब तब मेरे बाद तुझे पढ़ने वालों के…

Continue

इल्ज़ाम ए इश्क़

Posted by Monica Sharma on October 14, 2020 at 9:12pm 0 Comments

धीरे-धीरे सब दूर होते गए

वक़्त के आगे मजबूर होते गए

रिश्तों में हमने ऐसी चोट खाई की

बस हम बेवफ़ा और सब बेकसूर होते गए

इल्ज़ामों की श्रृंखला बड़ी लंबी थी साहेब

वो लगाते गए हम मुस्कुराते गए

अपनी झुकी हुई भीगी पलकों के नीचे

जख्म ए इश्क़ हम छुपाते चले गए

बरसों किया इंतजार हमने

तेरी मीठी सी मुस्कान का

पर बेरहम तुम नजरों से

कत्ल करने को खंजर चलाते गए

जिक्र ए इश्क़ जो कभी सुनाई दे

जुबां पे तेरा नाम और

नज़रों में तेरा अक्स दिखाई…

Continue

आसमान से ऊंचा

Posted by Sakshi garg on October 14, 2020 at 10:16am 1 Comment

अक्सर सिर की छत बन कर धूप और बारिश से बचा लेता है पिता...

यूं ही नहीं उसे आसमान से भी ऊंचा कहते ।

दो बातें

Posted by Sakshi garg on October 14, 2020 at 10:13am 0 Comments

कुछ बातें इन दो कारणों से भी तकलीफ दे देती हैं : 

1• काश ! ये सब सच होता ।;

2• काश ! ये सब झूठ होता ।

पिता

Posted by Sakshi garg on October 10, 2020 at 9:02pm 0 Comments

मुझे रखा छांव में, खुद जलते रहे धूप में...

हां मैंने देखा है फरिश्ता अपने पिता के रूप में ।।

भ्रम

Posted by Monica Sharma on October 5, 2020 at 11:27pm 0 Comments

बड़ा गुरूर था हमें अपनी मोहब्बत पर
भ्रम तो तब टूटा जब तेरे वजूद में
अपने लिए जगह भी न मिली
सोचा था तेरे दिल में जगह बना ली है
हकीकत तो तेरी यादों में भी ना थे हम
बड़े बड़े तूफ़ान ना हिला सके हमें
तेरी ख़ामोशी ने झकझोर दिया
उम्मीद न रही तेरे प्यार की जब
लगा जैसे अपनों ने ही मुंह मोड़ लिया
जी रहे थे जिंदगी किसी भ्रम में हम
अब तो उस भ्रम ने भी साथ छोड़ दिया

मुझे दुख है !

Posted by Jasmine Singh on October 3, 2020 at 12:41am 0 Comments

© 2020   Created by Facestorys.com Admin.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Privacy Policy  |  Terms of Service